Gifte biskopar?

I Noreg er Den nordisk-katolske kyrkja sin biskop den første gifte katolske biskopen sidan høgmellomalderen. Dette høyrest kanskje eksotisk ut, men i kyrkjehistorisk samanheng er ikkje gifte klerkar uvanleg. I tida før 300-talet var det vanleg med både gifte biskopar og prestar. Det einaste kriteriet var at dei ikkje skulle drive med bigami – noko som også innebar eit forbod mot gjengifte klerikale. Sølibatet vart likevel sett høgt og tala vel om av mange av kyrkja sine fedrar.

På 300-talet og utover vart det vanleg at prestar og biskopar ikkje gifta seg etter at dei vart ordinerte. Dette etablerte seg som norm frå 400-talet og er halde i hevd framleis. Med den romerske keisar Justinian den store (483-565) vart prinsippet om at klerkar ikkje skulle vere bigamiøse, og at ugifte klerkar ikkje skulle gifte seg, ført inn i romarretten. I tillegg måtte kandidatar til biskopstolen leve i sølibat eller vere barnlause (gifte biskopar kunne ikkje leve seksuelt med kona si).

I vesten levde tanken om sølibat blant kleresiet vidare og fekk etter kvart større støtte. Det var likevel mest vanleg med gifte prestar til langt inn på 700-talet. Deretter etablerte det seg ein praksis der dei som vart ordinert etter at dei var gifte, måtte forplikte seg på ikkje å leve seksuelt med ektefellen sin. Dette var sjølvsagt vanskeleg å kontrollere, så med pave Gregor VII (pave frå 1073-1085) byrja ein for alvor å fremje kravet om sølibat (på synoden i Roma i 1074) for heile kleresiet i det som etter skismaet i 1054 vart Den romersk-katolske kyrkja.

I Noreg meiner historikar Edvard Bull d.e. at erkebiskop Håkon (ca 1200-1267) var den siste gifte norske katolske biskop – før biskop Roald Nikolai. Erkebiskop Håkon var også far til Tore Biskopson som var både baron og kanslar i Noreg.

Utfyllande lesnad finn de herher og her.

Kva skil nordisk og romersk katolisisme

I det siste har eg fått ein del spørsmål om kva som skil Den nordisk-katolske kyrkja frå Den romersk-katolske kyrkja. Ved første augekast kan dette vere vanskeleg å sjå, for mykje er likt. Den nordisk-katolske kyrkja er ei katolsk kyrkje slik katolisismen er definert i Vest-Europa, og våre røter er djupe og solid planta i det fundamentet som Den romersk-katolske kyrkja har lagt både gjennom antikken og mellomalderen. Kyrkja vår er difor ei ung kyrkje med ein gamal tradisjon.

Her er likevel ein del som skil. Kanskje kan ein tenkje på Den nordisk-katolske kyrkja som kyrkja som tek vare på det katolske slik det har kome lokalt til uttrykk i norsk historie frå starten på 700-talet og til ein berre vagt kunne minnast «gamletrua» 1100 år seinare. Dette er ein kristendom prega av ortodoks teologi, romersk-katolske ordningar og keltisk spiritualitet slik han har kome fram gjennom til dømes haugianarane. Såleis er Den nordisk-katolske kyrkja det som ute i verda blir kalla for gamalkatolsk, og teologisk held vi i hevd gamletrua her i landet ved ikkje å akseptere:

▪ filioque-tillegget i den nikensk-konstantinopolitanske, og teologien som spring ut av dette tillegget. (Anden utgår frå Faderen og ikkje frå Faderen og Sonen).
▪ pavedømet slik det vart definert av Det første vatikankonsilet i 1869-70 (ex cathedra).
▪ at prestar skal leve ugifte og i sølibat.
▪ praksisen med å annullere ekteskap i staden for skilsmål.
▪ bruken av jenter som altartenarar.
▪ den noko manglande epiklesen (påkallinga av Heilaganden) i den romerske messa.
▪ læra om skirselden og avlaten.
▪ det augustinske synet på arvesynda.
▪ skolastikken (Thomas Aquinas) sin ide om den skapte nåden. Vi held oss til Gregor Palamas og tanken om at Gud er nåden (essens og energi).
▪ dei nye mariadogmene frå 1854 (Maria avla utan synd) og 1950 (Maria vart teken opp til himmelen med lekam og sjel (utan å døy)).

Katolsk – hva betyr det?

Slik ordet ”katolsk” ofte brukes i dagens kirkelige debatt, kan man ledes til å tro at uttrykket betegner Den romersk-katolske kirke i motsetning til luthersk eller ortodoks kirkeliv. Bruken av ordet «katolsk» som konfesjonsbetegnelse er imidlertid noe nytt. De ortodokse og gammelkatolske kirkene har aldri oppgitt retten til å kalle seg katolsk. Og på luthersk hold begynte man først i det 17. århundre å tale om «det lutherske» i motsetning til «det katolske». Inntil da hadde man nokså konsekvent omtalt seg selv som katolsk. Uviljen mot å brukte ordet ”luthersk” om seg selv, avspeilte at man ikke ville fremstå som forsvarer av et slags særstandpunkt som ”Luther-tilhenger”.

Anliggendet var tvert om å holde fast ved den katolske kirkes tro. Luther gjorde selv gjeldende at hans tro var katolsk, og at han nettopp bekjente seg til den kirke som trosbekjennelsen kaller ”katolsk”. (WA 8. 96; 51.479) Likeledes fremholdt Melanchton: ”Vi må alle være katolske.” (CR 24.399) Også i Den augsburgske bekjennelse fra 1530 leser vi at den reformatoriske lære «ikke avviker fra den alminnelige kirke (ecclesia catholica) i noen trosartikkel, men bare gir opp noen få misbruk, som er nye, og som er blitt opptatt ved et mistak gjennom tidene mot kirkelovenes mening». I forhold til pavens nye påfunn hevder man at ens eget lærestandpunkt ”ikke avviker fra Skriften eller fra den alminnelige kirke eller fra romerkirken, slik som vi kjenner den fra kirkefedrene”. (CA XXI:1)

Denne forståelse av katolsk griper tilbake til kirkefaderen Vincent av Lerins definisjon av ordet, når han skriver: ”Katolsk er det som tros over alt, og er blitt trodd av alle til alle tider”. Definisjonen bygger på en påstand om at det gis en felles overlevering som er forpliktende for kirkens åndelige liv. En slik oppfatning av det katolske gir seg også etymologisk. Ordet er avledet av den greske ordsammensetningen kata (ifølge) + holos (hel). Begrepet «katolsk» betegner «det som overensstemmer med helheten». Poenget er altså ikke at kirken skal være «alminnelig» forekommende, men «fullstendig» i åndelig henseende. Ordet tegner på denne måte bildet av en idealtilstand – «det som er slik det skal være».

Ordet «katolsk» betegner derfor ikke et spesielt kirkesamfunn, men et kvalitetskrav. For å kunne kalles «katolsk» må et kirkesamfunns tro og ordninger være i samsvar med helheten. Likesom de andre kjennetegnene på kirken i trosbekjennelsen – «én», «hellig», og «apostolisk» – uttrykker også attributtet «katolsk» en uoppgivelig side ved kirkens liv i verden. Overalt må det åndelige liv fremstå som det skal være. Katolisitetens virkelige motsetning er selvbestemt religiøsitet – det at jeg gjør meg selv til øverste autoritet i mitt åndelige liv. Her må vi velge målestokk.

I dette perspektiv bør også de protestantiske kirkesamfunnene ta inn over seg kravet til katolisistet og selvkritisk spørre: Har vi fått med oss hele fylden av kirkens tro og ordninger?

+Roald Nikolai